Zartir lao

"Զարթի՛ր, լաօ"
("Zartir lao")
Published	1890s
Written	Fahrat
Language	Armenian

"Zartir lao" (Armenian: Զարթի՛ր, լաօ) is a popular Armenian folk song whose origins go back to Mush Plain in Western Armenia. The song was originally created to praise fedayee Arabo, who was killed in 1893 during a clash with the Kurds. By the time, the song became a patriotic song.

Origin

Arabo, the hero of Zartir lao.

The original song was created by Fahrat, an ashugh from Mush in Ottoman Empire.

Song's hero is Arabo, a famed fedayee with an influential group, who isn't presented as a historic personage, but rather a symbol of the liberation movement. He mainly operated in Mush Plain and Sasun. In 1893, while returning from Caucasus, suddenly, his group was surrounded in a gorge near Bulanikh. Everyone in his group was killed, including Arabo himself.

By the time, song's connection with this event was forgotten. This was traced in the evolution of the song's title: "Arabo's song" («Արաբոյի երգ»), "Barve Arabo's song" («Քաջ Արաբոյի երգ»), "Msheti's song" («Մշեցու երգ»), "Zartir lao" («Զարթիր լաօ»), etc.

Composition

"Zartir lao" was originally created as "Arabo's song". It was similar form as traditional Armenian lullabies, but with an inverse purpose of waking the son up for a fight. Mother is the central character. She tells her son about the miserable conditions of Armenians and calls him for a military struggle against the Turks. The mother points out Arabo as an example for her son to enlist as a fedayee for the liberation of homeland.

Song's mood is revealed with the doublet line «զարթիր լաօ, մեռնիմ քեզի» ("wake up my dear son, I'll die for you"), which is a call for struggle to all Armenians.

Recorded versions

External video

KOHAR - Zartir, Lao - All Time Armenian Favorites on YouTube

23 January 2012, a group of Armenians sings "Zartir lao" in front of the French Senate, after it passed the genocide law on YouTube

• Hovhannes Shahbazyan (2004)
• KOHAR Symphony Orchestra and Choir (2008) video

In popular culture

• The song appears in 1967 film Triangle, directed by Henrik Malyan. Triangle is a story which taken place in Leninakan during the World War II and "Zartir lao" is used as a call to fight against Nazi Germany.
• 2013 Armenian presidential election protests

Lyrics

Mush

Mush (Moush), now Muş in modern Turkey

This one is the most common version of the song lyrics in Armenian, its transliteration and the English translation:

Armenian	Latin transcription	English translation
Խուժան ասկյար զօրք է ժողուէր Եկեր Մշոյ դաշտն է պատել Սուլթան կուզէ ջնջել մըզի, Զարթի՛ր լաօ, մռնիմ քըզի: Խեղճ Մշեցին մնաց լալով, Օտար երկիրներ ման գալով. Մեռաւ թուրքի պարտքը տալով, Զարթի՛ր լաօ, մռնիմ քըզի: Ինչ անիծեմ թուրք ասկյարին Որ սպաննեց ջոջ Ափօյին. Մեր յոյսը թողեց օրօրոցին, Զարթի՛ր լաօ, մռնիմ քըզի:	khuzhan askyar zork e zhoghovel yekel msho dashtn e patel sultan kuze jnjel mezi zartir lao mernim qezi kheghj mshetsin merav lalov otar yerkêrner man galov merav turkin partkê talov zartir lao mernim kezi inch anitsem turk askyarin vor êspanets joj apoyin mer huys toghets ororotsin zartir lao mernim kezi	Mobs of soldiers have gathered And surrounded the Plain of Moush. The sultan plands to wipe us off, Awake, my son, I die for you. Poor Moushetsi died drowned in tears, Died walking through foreign land, Died paying taxes to the turk. Awake, my son I die for you. What shall I say to curse the turk Who killed our own chief Arabo And left our hopes in the cradle Awake, my son, I die for you.

Other variants

Many variants of the song exist nowadays.

«Քաջ Արաբոյի երգը»

Գրող տանի քուրդ Աբոյին,
Սպաներ է ջոջ ափոյին,
Իլլաջ մացեր Արաբոյին,
Զարթի՛ր լաո, մըռմիմ քըզի:

Չուր ե՞բ մնամ էլու դռներ,

Էրթամ գտնեմ զիմ խեղճ գառներ,

Ջրեմ զիմ բոսընի ծառներ,

Զարթիր՛ լաո, մըռնիմ քըզի:

Դեն իրիշկե գալող ո՞րն է,
Քաջ Արաբո բաղդավորն է,
Կարմիր իրցանց զինվոր է,
Զարթի՛ր լաո, մըռնիմ քըզի:

Խեղճ մշեցին մեռավ լալով,

Հեռու երկրներ ման գալով,

Մեռավ թուրքի պարտքեր տալով.

Զարթիր՛ լաո, մըռնիմ քըզի:

Ելեք կայնե՛ք, կտրիճ Խերան,
Ոտով գացե՛ք առաջ ուրան,
Սալլաթ Մեհրու բաժին խուրբան,
Զարթի՛ր լաո, մըռնիմ քըզի:

Սեֆի՛լ, շիվար մացած ձագեր,

Էղած անտեր, բնավեր խավքեր,

Տե՛ր դու փրկե, պահե ճըժէր,

Զարթի՛ր լաո, մըռնիմ քըզի:

«Մշեցու երգը»

Չուր ե՞րբ մնանք զէլու դռներ,
Երթամ գտնիմ զիմ խեղճ գառներ,
Սււքեմ զիմ պախչայիս ծառներ,
Զարթի՛ր լաո, մռնիմ քզի:

Խըղք մշեցին մեռավ լալով,
Օտար երկրներ մանգալով,
Մեռավ թուրքի պարտքը տալով,
Զարթի՛ր լաո, մռնիմ քզի:

Գրող տանի քուրդ Հատոյին,
Որ չսպաններ ջոջ Ափոյին,
Իլաճ մացեր Արաբոին,
Զարթի՛ր լաո, մռնիմ քզի:

Դեն իրիշկե՝ գալող ո՞րն ա,
Քաջ Արաբո բաղդավորն ա,
Կարմիր իրիցանց զինվորն ա,
Զարթի՛ր լաո, մռնիմ քզի:

«Մշեցու մոր օրորոցային երգը»

Խուժան ասկեր զգեզ պաշարե,
Մոր ու մանգան ծեռվին կապե,
Մըգա գիկա սըրե մըզի,
Զարթնիր, լաո, մեռնիմ քեզի:

Էլի վերունք թվանք, զոռվել,

Հըդ թուրքերուն գուզիմ կռվել,

Սուլթան գուզե ջնջը մըզի,

Զարթնիր, լաո, մեռնիմ քըզի:

Ի՞նչ անիծեմ թուրք ըսկարին,
Որ ըսպանեց մեծ ապոյին,
Զմըր հուս թողեց վըր օրորոցին,
Զարթնիր, լաո, մեռնիմ քըզի:

Խեղճ մշեցին մեռավ լալով:

Օտար երկրներ ման գալով,

Մեռավ խըլխի պարտքը տալով,

Զարթնիր, լաո, մեռնիմ քըզի:

Չուր ե՞րբ մնամ էլու դռներ,
Էրթամ գըտնիմ զիմ խեղճ գառներ,
Զուքիմ զոիմ բախչան ու ծառներ,
Զաթնիր, լաո, մեռնիմ քըզի:

«Մշեցու երգը»

Խեղճ մշեցիք մնացին լալով,
Երկրե-երկիր ման գալով,
Մեռան թուրքին հարկ տալով,
Զարթնի՛ր, լաո, մեռնիմ քեզի:

Զարթնի՛ր, զարթնի՛ր, գնա Սասուն,
Գնա Սասուն, օգնե հայուն:

Բոբիկ ոտքով չուր Ախթամար,
Ելնեմ երթամ հայու համար,
Ձեր օգնական սուրբ տիրամայր,
Զարթնի՛ր, լաո, մեռնիմ քեզի:

Գրողը տանի քուրդ Հասոյին,
Որ սպանել է ջոջ Ափոյին,
Էլ ճար չմնաց Արաբոյին,
Զարթնի՛ր, լաո, մեռնիմ քեզի,
Զարթնի՛ր, զարթնի՛ր, գնա Սասուն,
Գնա Սասուն, օգնե հայուն:

See also

• Armenian revolutionary songs

References

• (Armenian) Ghaziryan, A. (1989). Հայ ժողովրդական ռազմի և զինվորի երգեր [Armenian folk military songs]. Yerevan: Armenian SSR Academy of Sciences Publishing. ISBN 5-8080 .